Đây là nhà của chúng ta.
Trái Đất.
Bạn không tìm thấy các lục địa quen thuộc phải không?
Trong quá khứ, Trái Đất là một thế giới khác.
Rất nhiều thế giới khác.
Tôi đang đứng trên khoảng thời gian rộng lớn
kể từ vụ nổ Big Bang.
Để dễ hiểu, hãy nén nó vào lịch một năm.
Hiện giờ là sáng sớm ngày 23 tháng 12
trong lịch vũ trụ,
hay 350 triệu năm trước,
khi hành tinh của chúng ta mới chỉ bốn tỉ năm tuổi.
Ngày ấy, diện mạo Trái Đất rất khác.
Có khi bạn còn chẳng nhận ra đây là Trái Đất.
Các ngôi sao cũng chẳng thể giúp bạn.
Ngày đó, các chòm sao cũng khác bây giờ.
Phải 100 triệu năm sau thời điểm này,
khủng long mới xuất hiện.
Chưa có hoa, chưa có loài chim.
Bầu khí quyển cũng khác.
Lượng ôxi trong khí quyển vào thời điểm này
cao ở mức kỉ lục trong lịch sử Trái Đất,
tạo điều kiện cho các loài côn trùng đạt tới kích thước lớn hơn ngày nay rất nhất.
Tại sao vậy?
Côn trùng không có phổi.
Ôxi được hấp thụ qua các lỗ
ở bề mặt cơ thể chúng
và vận chuyển qua một hệ thống ống dẫn.
Nếu một con côn trùng đạt tới kích thước quá lớn,
phần ngoài của các ống dẫn này sẽ hấp thụ hết ôxi
trước khi chúng tới được các cơ quan bên trong.
Nhưng trong kỉ Than Đá
lượng ôxi cao gấp đôi ngày nay.
Côn trùng có thể đạt kích thước rất lớn
mà vẫn có đủ ôxi.
Đó là lí do mà vào thời kì này, chuồn chuồn to như diều hâu
và rết thì to như cá sấu.
Sao lại có nhiều ôxi đến vậy?
Ôxi đến từ một dạng sống mới.
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG-THỜI GIAN
Tập 10: Các thế giới đã mất của Trái Đất
Dạng sống nào mà lại có thể
biến đổi khí quyển Trái Đất rõ rệt đến thế?
Đó là những loài thực vật cao chạm trời,
Cây cối.
Trong cuộc cạnh tranh ánh sáng Mặt Trời,
cây tiến hóa để thách thức trọng lực.
Trước khi có cây, loài thực vật cao nhất
chỉ đến cỡ eo tôi.
Rồi một điều kì diệu xảy ra.
Một phân tử thực vật tiến hóa, vừa khỏe lại vừa dẻo dai,
vừa chống đỡ được trọng lượng lớn
lại vừa có thể ngả mình trong gió mà không sợ gãy.
Lignin (chất gỗ) mở đường cho cây.
Giờ đây, sự sống có thể vươn mình lên cao.
Điều này mở ra một thế giới mới,
một ma trận ba chiều
của các cộng đồng nằm tít trên cao.
Trái Đất trở thành thế giới của Cây.
Nhưng lignin lại có một nhược điểm:
nó khó bị phân hủy.
Khi tập đoàn phân hủy tự nhiên, các loài nấm và vi khuẩn
tiêu thụ bất cứ thứ gì chứa lignin,
chúng bị khó tiêu nặng.
Ít nhất 100 triệu năm nữa
loài mối mới tiến hóa.
Vậy phải giải quyết các cây chết này thế nào?
Các loài nấm và vi khuẩn phải mất hàng triệu năm
mới phát triển được phương tiện hóa học để phân hủy chúng.
Trong lúc đó, cây tiếp tục vươn cao
rồi chết đi, đổ xuống
và chất chồng dưới bùn theo thời gian.
Cuối cùng, hàng trăm tỉ cây
bị chôn dưới lòng đất,
các khu rừng bị chôn vùi trên khắp Trái Đất.
Vậy thì có hại gì?
Vách đá ở Nova Scotia này là một loại lịch khác.
Nó kể câu chuyện của một thế giới
từng phát triển rực rỡ ở nơi này.
Và đây là nấm mồ
của cái cây 300 triệu năm tuổi ấy.
Nấm mồ này được dựng nên bởi quá trình khoáng chất dần thay thế
từng tế bào gỗ. Hay còn gọi là hóa thạch.
Cây đã từ lâu giã biệt các phân tử hữu cơ,
nước và cacbon trong cây,
trao chúng về với tự nhiên. Chỉ dáng hình của cây còn sót lại.
Khi cây này còn sống, nó hấp thụ CO2
và nước, sau đó sử dụng ánh sáng Mặt Trời
để biến chúng thành những vật chất hữu cơ giàu năng lượng.
Cây thải ra ôxi.
Ngày nay, cây và các loài thực vật khác vẫn thực hiện qui trình này.
Khi chết đi, cây phân hủy
và thực hiện qui trình đảo ngược.
Các vật chất hữu cơ của chúng phản ứng với ôxi
và phân hủy,
thải CO2 vào không khí.
Điều này cân bằng cán cân hóa học
của khí quyển Trái Đất.
Nhưng nếu cây bị chôn vùi trước khi chúng kịp phân hủy,
hai điều xảy ra... chúng mang theo cacbon
và năng lượng Mặt Trời trong chúng
và để lại đằng sau
khí ôxi tích tụ trong khí quyển.
Đó là điều đã xảy ra 300 triệu năm trước.
Có quá nhiều ôxi.
Đó là lí do côn trùng đạt tới kích thước rất lớn.
Nhưng còn lượng cacbon bị chôn vùi thì sao?
Chúng nằm đó rất lâu trước khi giáng xuống sự sống trên Trái Đất
cú đòn chí mạng nhất trong lịch sử.
Có những nơi trên Trái Đất cho phép bạn ngược dòng thời gian
và đọc lịch sử được viết trên những hòn đá.
Bãi biển tại Nova Scotia này là một trong những nơi như thế.
Mỗi lớp đá là một trang sử.
Mỗi lớp đá là một trận lụt,
các trận lụt liên tiếp trong suốt hàng triệu năm.
Các lớp trầm tích của các trận lụt dần bị vùi xuống
rồi bị nhiệt độ và áp suất biến thành đá.
Sau đó, các lực kiến tạo từng xây nên những ngọn núi này
làm nghiêng và nâng chúng
cùng hóa thạch của những khu rừng lên cao.
Các lớp trầm tích mới
luôn nằm trên các lớp cũ.
Các trang sử luôn được xếp đúng thứ tự,
trở thành nhân chứng cho những sự kiện xảy ra
suốt hàng triệu năm ở nơi này.
Ở phía kia
là quá khứ xa xôi nhất.
Mỗi bước tôi đi
đưa tôi 1.000 năm lại gần thời điểm hiện tại
và rời xa thời điểm 300 triệu năm trước ấy.
Thời điểm 50 triệu năm sau đó nằm ở kia.
Đó là khởi đầu của ngày tận thế của kỉ Permi,
một vụ tàn sát chưa từng có.
Kỉ Permi là hành lang tăm tối nhất
trong đài tưởng niệm cho những cành gãy trên Cây Sự Sống--
Bảo tàng Diệt vong.
Kể từ ngày ấy, suốt 250 triệu năm nay,
Trái Đất chưa từng đứng gần bờ vực diệt vong
đến thế.
Các vụ phun trào núi lửa ở vùng đất là Siberia ngày nay
kéo dài hàng trăm nghìn năm.
Nham thạch tràn xuống và chôn vùi hơn 2,5 triệu ki-lô-mét vuông.
Sự kiện này vượt xa bất cứ vụ phun trào nào
trong lịch sử.
BẢO TÀNG DIỆT VONG
Một lượng lớn CO2 được phun lên
từ các khe nứt núi lửa.
Khí gây hiệu ứng nhà kính đẩy nhiệt độ lên cao.
Và đây cũng là lúc các cây bị chôn vùi từ lâu
trong kỉ Than Đá tái xuất hiện trong câu chuyện.
Trong vòng 50 triệu năm,
các cây này đã biến thành một mỏ than khổng lồ,
và thực tế là,
một trong những mỏ than
có trữ lượng lớn nhất trên thế giới
nằm chính tại đây, Siberia.
Sức nóng của nham thạch đốt cháy than,
thải các khí giàu mêtan và lưu huỳnh vào không khí.
Các khí này chứa nhiều
phân tử có độc cũng như phân tử phóng xạ,
khí than.
Các khí này làm ô nhiễm bầu khí quyển
và làm rối loạn sâu sắc khí hậu Trái Đất.
Khói a-xít sunphuric (H2SO4) cản ánh Mặt Trời
và khiến Trái Đất chìm trong tăm tối.
Nhiệt độ Trái Đất hạ xuống dưới mức đóng băng.
Trong các giai đoạn núi lửa tạm ngừng,
khói a-xít lắng xuống dưới.
Nhưng CO2 ở lại
và tích tụ trong khí quyển, tạo ra hiện tượng ấm lên toàn cầu.
Nhiều năm giá lạnh
đan xen nhiều thiên kỉ nóng bức ngột ngạt
tiêu diệt phần lớn thực, động vật.
Chúng không thể thích nghi
với các biến đổi lớn và liên tục của khí hậu.
Khi hiện tượng ấm lên toàn cầu
tiếp diễn, tầng nước trên và dưới
dần trộn lẫn, đẩy cao nhiệt độ
của đáy đại dương giá băng ngày nào.
Các tảng băng giàu mêtan
trong các lớp trầm tích dần tan ra.
Khí mêtan phát sinh đi lên mặt nước
rồi đi vào khí quyển.
Mêtan giữ nhiệt hiệu quả hơn CO2 nhiều
và do thế,
khí hậu càng nóng hơn.
Mêtan cũng hủy diệt
lớp ôzôn trong tầng bình lưu.
Lớp chống nắng tự nhiên, thứ bảo vệ sự sống
khỏi tia cực tím chết người, biến mất.
Nước biển ngừng tuần hoàn.
Nước tù đọng nghèo ôxi
giết chết hầu hết các loài cá dưới biển.
Nhưng có một dạng sống vẫn phát triển mạnh mẽ trong điều kiện khắc nghiệt này...
các vi khuẩn tạo ra sản phẩm
là khí H2S chết người.
Đó là giọt nước làm tràn ly.
Khí độc giết chết hầu hết các loài thực vật
và động vật còn sót lại trên cạn.
Đó là tuyệt chủng hàng loạt.
Thời điểm Trái Đất tiến gần nhất tới bờ diệt vong.
Chín phần mười sinh vật bỏ mạng.
Phải mất rất lâu sau, sự sống mới hồi phục.
Trong vài triệu năm ấy, người ta có thể gọi Trái Đất là
Thế giới chết.
Chúng ta là hậu duệ của một trong số rất ít loài
sống sót qua được thời kì ấy.
Con người có mặt ngày hôm nay
là bởi tổ tiên của chúng ta đã sống sót và truyền lại
bộ DNA của họ qua một trong những thời kì khắc nghiệt nhất
trong lịch sử của sự sống.
Ngọn núi này là do sự sống dựng lên.
Sự sống ấy từng phát triển hưng thịnh trong thời kì hoàng kim
của kỉ Permi, trước khi tai họa ập đến.
Đây là một phần của
dãy núi Guadalupe dài hơn 600 km chạy qua
Texas và New Mexico.
Đây là rặng san hô hóa thạch lớn nhất thế giới.
Ngày xưa, nơi này từng là một vùng biển nội địa lớn.
Rặng san hô này phát triển mạnh mẽ suốt hàng triệu năm
và là nơi cư trú của vô số loài động vật thân lỗ, tảo biển
và những loài động vật rất nhỏ khác.
Khi các sinh vật này chết đi,
chúng chìm xuống đáy và bị chôn dưới bùn.
Qua hàng triệu năm,
xác chúng chuyển hóa thành dầu và khí.
Dần dần, bùn lấp kín nơi này
và rặng san hô chết đi.
Thị trấn hải dương ma này bị chôn vùi
hơn 1 km dưới mặt đất.
Sau đó, các lực kiến tạo nâng rặng san hô này
lên trên mực nước biển. Rồi tại đó, qua thời gian,
nó được mưa và gió bào mòn và chạm trổ.
Hãy tưởng tượng quang cảnh nơi này
275 triệu năm trước,
khi nó còn là một vùng biển nhiệt đới nội địa trù phú,
rải rác các hòn đảo,
và đầy sức sống.
Cho tới khoảng 220 triệu năm trước,
New England và Bắc Phi còn là hàng xóm.
Đại Tây Dương chưa tồn tại.
Và những vết mỏng màu xanh ở giữa lục địa này là hồ.
Đó là những dấu hiệu bên ngoài đầu tiên của việc siêu lục địa
đang phân tách
và sự sống trên Trái Đất sắp trải qua một thay đổi lớn khác.
Một triệu năm sau đó, các hồ này biến thành một vịnh dài.
Vịnh này mở rộng ra thành Đại Tây Dương.
Những thay đổi lớn ở bề mặt này
chỉ là các dấu hiệu bên ngoài của các thay đổi lớn hơn
ở sâu trong lòng Trái Đất.
Vào thời điểm này, những dấu vết
của thời kì khắc nghiệt trước đó đã bị chôn vùi
dưới đáy biển sâu.
Câu chuyện về quá khứ dữ dội của Trái Đất
rơi vào quên lãng.
Chúng ta là những kẻ mất trí, cố công tìm hiểu
lịch sử của mình cùng những điều đã xảy ra
trước khi chúng ta tỉnh dậy.
Năm 1570, Abraham Ortelius xây dựng
atlas thế giới hiện đại đầu tiên. Atlas này đã phản ánh những phát hiện
của 80 năm trước đó,
thời kì hoàng kim của thám hiểm địa lí.
Trước khi hoàn thành,
Ortelius lùi lại
và là người đầu tiên nhận ra
sự trùng khớp lạ thường giữa các lục địa
nằm bên hai bờ Đại Tây Dương.
Sau này, ông cho rằng châu Mĩ đã bị động đất và lũ lụt
tách ra khỏi châu Âu và châu Phi.
Nhưng suốt nhiều thế kỉ,
nhận định của Ortelius
chỉ là một linh cảm...
cho tới đầu thế kỉ 20,
một nhà thiên văn học và khí tượng học người Đức
đã thu thập các bằng chứng khoa học
cho nhận định này.
Alfred Wegener nhập ngũ trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất.
Không lâu sau, ông bị thương.
Trong thời gian bình phục ở bệnh viện tiền phương,
ông đã săn lùng các bài viết khoa học
để tìm các manh mối về quá khứ của Trái Đất.
Nhiều năm trước đó,
Wegener tình cờ bắt gặp trong thư viện của trường đại học
một bài viết hết sức thú vị.
Wegener băn khoăn trước thực tế
rằng hóa thạch của một loài dương xỉ đã tuyệt chủng
được tìm thấy ở cả hai bờ Đại Tây Dương.
Thú vị hơn là việc phát hiện hóa thạch
của các loài khủng long giống nhau ở cả hai lục địa.
Vào đầu thế kỉ 20,
các nhà địa chất giải thích việc sinh vật vượt biển
bằng các dải đất nối liền các lục địa.
Họ cho rằng các dải đất này dần biến mất
dưới mặt nước biển trước đó rất lâu.
Nhưng có một bằng chứng đã thuyết phục Wegener rằng
quan điểm khoa học truyền thống này là sai.
Bằng chứng đó chính là Trái Đất.
Sao một rặng núi lại trải rộng qua biển
sang một lục địa khác?
Và sao chúng ta lại tìm thấy các lớp đá đặc thù giống nhau
ở cả Brazil và Nam Phi?
Còn một điều nữa...
sao các thực vật nhiệt đới lại có thể phát triển
ở vùng hoang mạc cực Bắc giá lạnh?
Wegener kết luận rằng
chỉ có một lời giải hợp lí duy nhất cho ẩn số này...
Từng có một siêu lục địa duy nhất trên Trái Đất.
Ông gọi siêu lục địa này là Pangaea.
Wegener có trở nên nổi tiếng trong giới khoa học không?
Không hẳn là vậy.
Hầu hết các nhà địa chất chế nhạo giả thuyết trôi dạt lục địa
của Wegener.
Họ thiên về giả thuyết các dải đất tự nhiên
để giải thích các bằng chứng của Wegener.
Họ hỏi, làm cách nào một lục địa có thể đi xuyên qua
lớp đá rắn chắc ở đáy biển?
Wegener không tìm được một câu trả lời thuyết phục.
Ông trở thành trò đùa trong giới;
kẻ ngoài lề ở những buổi hội thảo khoa học.
Dù thế, Wegener vẫn tiếp tục đấu tranh cho các giả thuyết của mình.
Ông thực hiện những chuyến thám hiểm táo bạo để thu thập bằng chứng.
Trong một trong những chuyến thám hiểm ấy, ông hay tin các đồng nghiệp
bị kẹt tại một chỏm băng và không có lương thực.
Trên đường trở về sau chuyến đi ấy,
ông mất phương hướng trong một trận bão tuyết.
Không lâu sau sinh nhật thứ 50,
ông biến mất.
Ông không biết rằng, sau này,
ông sẽ được minh oan và coi là
một trong những nhà địa chất vĩ đại nhất trong lịch sử.
Các nhà khoa học cũng là con người.
Chúng tôi cũng có thiên vị và định kiến.
Khoa học là công cụ
để chúng tôi loại bỏ chúng.
Vấn đề này, đôi lúc chúng tôi
lại không tuân theo những nguyên tắc cơ bản của khoa học.
Marie Tharp là một trong số ít người hiểu rõ điều này nhất.
Đây là năm 1952 và lúc này, Marie phải chịu thái độ thiếu tôn trọng
của các đồng nghiệp ở khoa địa chất học.
Họ coi nhẹ
bằng địa chất và toán học của cô.
Bruce Heezen, có bằng đại học và tới từ Iowa,
vừa trở về sau một chuyến thám hiểm dài
sử dụng tàu ngầm để xây dựng bản đồ đáy biển.
Cô xử lí đống này đi nhé.
Bruce, anh xem này.
Chúng... chúng trùng khớp nhau.
Có một thung lũng nứt khổng lồ
đi qua đáy Đại Tây Dương.
Thôi nào, Marie.
Cô cứ nói chuyện đâu đâu.
Cô gây rắc rối thế là chưa đủ hả?
Lời cô nói nghe giống giả thuyết trôi dạt lục địa lắm đấy.
Cô muốn bị như Wegener à?
Nhưng Marie đã không lùi bước.
Nhiều năm sau, khi Marie và Bruce đặt bản đồ
các tâm chấn dưới biển lên trên bản đồ đáy biển do cô vẽ
trên bàn chiếu sáng,
các tâm chấn nằm ngay trên
thung lũng nứt ấy.
Đây chính là bằng chứng
cho giải thuyết trôi dạt lục địa của Wegener.
Giờ đây, Heezen hiểu ra rằng
trước giờ Marie đã đúng.
Họ hợp tác xây dựng bản đồ Trái Đất chính xác đầu tiên,
trong đó có cả đáy đại dương.
Giờ đây, chúng ta đã có thể
đọc tự truyện của Trái Đất.
Hãy đưa con tàu của trí tưởng tượng...
tới một nơi rất ít người trong chúng ta
có thể tiếp cận.
Hai phần ba Trái Đất
nằm dưới mặt nước biển hơn 300 m.
Đây là một mặt trận rộng lớn và hầu như chưa được khám phá.
Chúng ta đều biết tới dãy núi Anpơ hay dãy núi Rocky,
nhưng một số dãy núi tuyệt diệu nhất Trái Đất
lại bị giấu kín.
Ở độ sâu 1.000 m, chúng ta bước vào một thế giới
không có ánh sáng Mặt Trời.
Ẩn trong bóng tối là một thế giới của bao điều kì diệu.
Đây là dãy núi dưới biển dài nhất trên thế giới,
Sống núi giữa Đại Tây Dương.
Nó trải dọc Trái Đất như đường chỉ trên quả bóng chày.
Trong quá khứ, Trái Đất là một thế giới khác,
nhưng hầu hết chúng ta không biết tới thế giới này.
Chúng ta không nhìn thấy những ngọn núi này vì chúng nằm dưới mặt nước.
Đây là thế giới mà Marie Tharp là người đầu tiên tưởng tượng ra.
Đỉnh cao nhất trong sống núi này
cao hơn đáy biển
hơn 4 km.
Nó cũng có các dãy núi và hẻm núi trải dài.
Chúng ta đang tiến vào Rãnh Marianas,
hẻm núi sâu nhất thế giới,
với độ sâu hơn 10 km.
Rãnh này hình thành khi các lực kiến tạo đẩy đáy biển
xuống dưới các phiến lục địa nằm sát nhau.
Số người từng bước chân lên Mặt Trăng
còn nhiều hơn số người từng xuống dưới này.
Áp suất ở đây là hơn 12.000 tấn/mét vuông.
Ở độ sâu này,
bạn sẽ thấy như mình đang nằm dưới 50 cái máy bay.
Dù thế, ở đây vẫn tồn tại sự sống.
Ánh sáng Mặt Trời không tới được đây
không có nghĩa là ở đây không có ánh sáng.
Rất nhiều loài dưới nước phát sáng trong bóng tối
thông qua một quá trình được gọi là phát quang sinh học.
Lịch sử động vật có vú trên cạn lâu dài của chúng,
những cư dân của ánh sáng Mặt Trời, cũng không giúp chúng ta
bớt ngỡ ngàng trước sự sống đa dạng
mà tiến hóa đã tạo ra ở đáy đại dương.
Bởi nơi này không có ánh sáng Mặt Trời,
quá trình quang hợp không xảy ra.
Điều này có nghĩa là không có thực vật,
nhưng dù thế, ở thế giới tăm tối này,
chuỗi thức ăn vẫn rất sôi động.
Chuỗi này bắt đầu
với một quá trình được gọi là hóa tổng hợp.
Các sinh vật cực nhỏ đã học được cách hấp thụ
thứ khí đang phun ra từ ống kia...
hợp chất có độc H2S.
Thứ khí màu đen đậm đặc này
cung cấp năng lượng hóa học
cho sự sống ở đây.
Các sinh vật giáp xác nhỏ ăn các vi khuẩn,
rồi các động vật lớn hơn lại ăn các loài giáp xác này.
Một ngày nào đó trong tương lai,
rất có thể những ngọn núi này
sẽ được nâng lên trên mặt nước biển.
Các lực kiến tạo vẫn đang tiếp tục định hình Trái Đất.
Trong tương lai, Trái Đất lại là một thế giới khác.
Vài triệu năm trước,
một ngọn núi lửa như ngọn núi lửa này đã tạo ra quần đảo Hawaii.
Chúng ta sống trên vỏ ngoài của một cái vạc nóng.
Ở giữa hành tinh chúng ta là một lõi sắt.
Lõi này nằm trong một lớp sắt ở dạng lỏng có bán kính lớn hơn.
Nằm ngoài đó là lớp phủ, hay quyển manti.
Lớp này chủ yếu ở dạng rắn nhưng lại nóng và nhớt.
Giống như một nồi súp trên bếp lửa,
lớp phủ luôn chuyển động.
Sao nó lại chuyển động?
Có hai lý do. Một là, nhiệt còn sót lại sau sự hình thành của Trái Đất;
và hai là, phân rã nguyên tố phóng xạ trong lõi.
Lớp ngoài, lớp vỏ,
nơi tôi, các bạn, và tất cả chúng ta đang sống,
chỉ mỏng như vỏ trái táo.
Lớp phủ
kéo lớp vỏ rắn chắc bên trên chuyển động cùng nó.
Lớp vỏ chống lại lực kéo này bởi nó nguội và cứng.
Dần dần, nó đạt tới giới hạn.
Và khi đó, động đất xảy ra.
Động đất xảy ra không phải bởi vì chúng ta đã chống lại ý trời
nên bị trừng phạt.
Nguyên nhân động đất là các lực ngẫu nhiên
xảy ra theo các qui luật của tự nhiên.
Chúng ta tưởng Trái Đất ổn định, nhưng đó chỉ là một ảo giác
xuất phát từ vòng đời ngắn ngủi của con người.
Nếu chúng ta quan sát Trái Đất theo biểu thời gian của nó,
mà trong đó các thay đổi lớn phải mất vài triệu năm mới xảy ra,
thì ta sẽ nhận ra được thuộc tính năng động của nó.
Đây là thế giới cuối kỉ Trias,
khoảng 200 triệu năm trước.
Anh bạn nhỏ này là ai?
Đó là một trong những tổ tiên xa của chúng ta.
Anh bạn ấy sống ở Newark, New Jersey.
Các thế giới đã mất
nằm dưới mọi nơi trên Trái Đất.
50 hay 100 triệu năm trước,
ngay cả những nơi bình thường nhất
cũng rất khác.
Các vách đá này là đài tưởng niệm
của sự kiện siêu lục địa Pangaea phân tách.
Những dãy núi lửa
tạo ra các vách đá này cũng là nguyên nhân của sự kiện tuyệt chủng hàng loạt tiếp theo,
sự kiện đã kết thúc thế giới của kỉ Trias.
Nhưng thảm hỏa diệt vong của một loài
lại là cơ hội vàng cho một loài khác.
Sự kiện tuyệt chủng vào kỉ Trias đã tạo cơ hội cho một loài
đã có mặt trên Trái Đất được một thời gian
vươn lên nắm giữ hành tinh này.
Loài khủng long đã có một thời kì hưng thịnh
kéo dài 170 triệu năm.
Ngày đó, Ấn Độ là một hòn đảo.
Hàng năm, nó di chuyển chậm nhưng chắc ở tốc độ vài centimét mỗi năm
về phía bắc để gặp gỡ châu Á.
Rồi, thêm một lần nữa,
lớp đá nóng chảy dưới bề mặt Trái Đất
phun trào ra một diện tích lớn ở phía tây Ấn Độ.
Rồi một cú đấm knockout
giáng xuống từ bầu trời.
Rất ít động vật
có khối lượng trên 45 kg
sống sót qua được thảm họa vào cuối kỉ Phấn Trắng này.
Mây bụi khiến bề mặt Trái Đất chìm trong bóng tối và giá lạnh suốt nhiều tháng.
Loài khủng long chết vì lạnh và đói.
Nhưng những loài động vật nhỏ
đã trú ngụ dưới lòng đất.
Khi chúng trở lại mặt đất...
chúng phát hiện ra rằng những con quái vật từng săn đuổi
và đe dọa chúng đã biến mất.
Trái Đất trở thành Thế giới của Động vật có vú.
Và Trái Đất vẫn không ngừng biến đổi.
Nơi đây từng là một sa mạc không có sự sống.
Một vùng cát và muối rộng hơn 2 triệu km vuông,
khắc nghiệt hơn bất cứ nơi nào trên Trái Đất ngày nay.
Nhiệt độ ban ngày đủ nóng để nướng bánh mì.
Và bởi nó nằm dưới mực nước biển hơn 1,6 km,
áp suất khí quyển ở đây
cao gấp khoảng 50% mức chúng ta thích nghi.
Đây có lẽ là điều kiện khắc nghiệt nhất
trên Trái Đất.
Thế nhưng, năm triệu năm trước,
đây lại từng là bồn địa của Địa Trung Hải
trước khi nó trở thành đại dương.
Trái Đất luôn luôn vận động.
Con đập tự nhiên ở phía tây
của bồn địa sâu này
sụp đổ, có lẽ là do động đất.
Lũ tràn vào.
Dòng nước cuộn chảy ở tốc độ cao gấp 40.000 lần
thác Niagara, biến một sa mạc rộng lớn
trở thành Địa Trung Hải...
trong vòng chưa đầy một năm.
Con người vẫn chưa xuất hiện
để chứng kiến cơn lũ khủng khiếp này
hay chiêm ngưỡng kì quan mà nó tạo ra.
Trong lúc đó, cách đó nửa vòng Trái Đất,
một kênh lớn ngăn cách Bắc và Nam Mĩ...
cho phép hải lưu
đi từ Đại Tây Dương vào Thái Bình Dương.
Các lực kiến tạo dần kéo
hai lục địa này lại gần nhau hơn, thu hẹp kênh này
và tạo ra eo đất Panama.
Điều này thay đổi hải lưu trên Trái Đất.
Hải lưu thay đổi lại tác động tới khí hậu toàn cầu.
Tại châu Phi, các tán rừng xanh tươi tốt
nhường chỗ cho một bối cảnh thưa thớt hơn.
Một số động vật
chuyên sống trên cây
tuyệt chủng.
Nhưng những động vật không chuyên, những loài có thể sống
ở bất cứ điều kiện nào,
sống sót và tiến hóa.
Tổ tiên của chúng ta từng chui sâu xuống lòng đất
để tránh các loài thú ăn thịt trên mặt đất.
Nhưng khi loài khủng long tuyệt chủng,
họ trở lại mặt đất,
và qua thời gian,
chọn cuộc sống mới trên những cành cây.
Họ phát triển các ngón tay và chân có khả năng cầm nắm
thích hợp cho việc đu giữa các cành cây, trên những vòm rừng cao, bạt ngàn,
nơi các nhu cầu của họ được đảm bảo.
Họ cũng có thể đi thẳng, nhưng chỉ trong khoảng cách ngắn.
Với cây cối bao quanh, họ không phải đi xa.
Nhưng khi khí hậu lạnh dần,
cây thưa thớt đi,
các đồng cỏ lớn trải rộng, tổ tiên của chúng ta
buộc phải đi qua những cánh đồng này để tìm kiếm thức ăn.
Cuộc sống trên thảo nguyên
lại đòi hỏi các kĩ năng khác.
Ngày xưa,
họ có thể ngồi trên cành cây
và quan sát những loài động vật săn mồi lớn từ xa.
Giờ đây, họ sống trên cùng một địa hình với chúng.
Kẻ sống sót được là kẻ phát triển khả năng
đi một quãng đường dài bằng hai chi sau
và chạy khi cần thiết.
Điều này thay đổi
nhận thức về thế giới của họ.
Bàn tay và cánh tay không còn gắn với việc di chuyển nữa.
Giờ đây, chúng thoải mái thu lượm thức ăn hay nhặt nhạnh xương và cành cây.
Những thứ này có thể được dùng làm vũ khí và công cụ.
Hãy nghĩ mà xem...
Một thay đổi địa hình ở một vùng đất nhỏ
cách đây nửa vòng Trái Đất đã thay đổi hải lưu.
Kết quả là châu Phi lạnh và khô hơn.
Phần lớn các cây không thích nghi được với khí hậu mới.
Các động vật linh trưởng sống trên cây
buộc phải đi tìm mái nhà mới, và chỉ trong chớp mắt,
họ đang sử dụng các công cụ để tái định hình Trái Đất.
Trái Đất đã quyết định vận mệnh của loài người.
Và lực kéo vô hình của các hành tinh xa xôi cũng làm điều tương tự.
Các hành tinh này đã tác động tới đời sống của chúng ta,
nhưng ở một khía cạnh các bạn chưa nghĩ tới.
Lực hấp dẫn của Kim Tinh,
nhỏ nhưng ở gần,
cùng lực hấp dẫn của Mộc Tinh, lớn nhưng ở xa,
đã kéo nghiêng trục Trái Đất từ bên này qua bên kia
và làm thay đổi rất nhỏ quĩ đạo Trái Đất.
Điều này dẫn đến thay đổi theo chu kì
lượng ánh sáng Mặt Trời
chiếu xuống phần rìa băng ở cực Bắc.
Có lúc, điều này khiến mùa hè ở đó lạnh hơn
và sông băng tràn xuống phía nam,
mỗi năm xuống một thấp,
đè nén, va chạm,
và nghiền nát bất cứ thứ gì nằm trên đường đi của nó.
Đó là kỉ băng hà.
Những lúc khác, thay đổi về trục và quĩ đạo Trái Đất
lại khiến mùa hè ở Bắc Cực ấm hơn.
Các sông băng tan chảy và lùi bước.
Tổ tiên của chúng ta đã phải linh hoạt đến thế nào
để thích nghi với những biến đổi rõ rệt trong khí hậu đó.
Trong mỗi kỉ băng hà,
các tảng băng to lên, đồng nghĩa với việc biển bị thu hẹp;
mực nước biển trên thế giới hạ xuống hơn 121 m,
làm lộ ra một diện tích đất lớn
ở phần rìa các lục địa.
15 đến 25.000 năm trước,
có một thời gian băng tan
làm lộ ra một dải đất tạm thời.
Cánh cổng tới nửa kia của thế giới được mở ra.
Các nhóm người du mục băng qua dải đất này
tới Bắc Mĩ rồi Nam Mĩ.
Khoảng 10.000 năm trước, các thay đổi liên tục
trong khí hậu và mực nước biển chấm dứt.
Một kỉ nguyên khí hậu mới và ôn hòa hơn bắt đầu.
Đó là kỉ nguyên kéo dài tới ngày nay.
Khi những tảng băng khổng lồ tan chảy,
nước biển dâng lên tới mức ngày nay
và các dòng sông mang phù sa từ các cao nguyên
xuống các cửa sông và tạo ra các đồng bằng.
Ở những vùng đất màu mỡ đấy, chúng ta đã học được một phương thức sống mới.
Chúng ta học được cách trồng trọt, cách tự nuôi sống bản thân và nhiều hơn thế nữa.
Đối với hầu hết loài người, đây là dấu chấm hết
cho một triệu năm du mục.
Lực kéo của các hành tinh,
sự vận động của bề mặt Trái Đất,
tác động của những vận động đó tới khí hậu
và quá trình tiến hóa sự sống và trí thông minh,
tất cả đã cho phép chúng ta
biến đổi phù sa ở những đồng bằng ấy
thành những nền văn minh đầu tiên.
Chẳng có gì sánh được với giai đoạn gian băng,
một trong những thời kì ôn hòa hơn trong kỉ băng hà.
Tin vui là giai đoạn gian băng này sẽ kéo dài
thêm 50.000 năm nữa.
Quả là một cơ hội tốt cho loài người.
Duy chỉ có một vấn đề.
Dường như chúng ta không thể ngừng việc đốt cháy
những cây bị chôn vùi từ kỉ Than Đá,
dưới dạng than đá;
cùng xác của những sinh vật phù du cổ,
dưới dạng dầu khí.
Nếu ngừng được, chúng ta chẳng cần lo gì về mặt khí hậu nữa.
Thay vào đó, chúng ta đang thải CO2 vào khí quyển
ở một mức chưa từng có
kể từ đại họa trong quá khứ,
sự kiện đã dẫn tới tuyệt chủng hàng loạt.
Dường như chúng ta chẳng thể từ bỏ thứ nhiên liệu
sẽ đem lại điều kiện khí hậu chưa từng có từ thời khủng long.
Khí hậu ấy sẽ nhấn chìm các thành phố ven biển và tàn phá
môi trường và nguồn lương thực của chúng ta.
Trong lúc đó, Mặt Trời rực rỡ
đang ban cho chúng ta một thứ năng lượng vô tận, miễn phí;
nhiều hơn mức chúng ta cần.
Trí tuệ và ý chí của tổ tiên chúng ta
đâu mất rồi?
Loài khủng long chẳng thể lường trước tiểu thiên thạch ấy.
Nhưng cái cớ của chúng ta là gì?
Trong Bảo tàng Diệt vong
có một hành lang khác nữa
còn trống và chưa có tên.
Lịch sử của Trái Đất vẫn đang được viết tiếp.
Rất có khả năng hồi kết của loài người nằm trong hành lang đó.
Xin chúc mừng.
Bạn đang sống.
Có một sợi chỉ xuyên suốt trải dài
qua hơn ba tỉ năm
kết nối chúng ta với những dạng sống đầu tiên
trên hành tinh này.
Hãy nghĩ về việc tổ tiên chúng ta
đã kiên cường, linh hoạt và may mắn đến thế nào
để sống sót
và truyền lại thông điệp của sự sống
từ thế hệ này...
sang thế hệ khác,
qua hàng trăm triệu thế hệ...
trước khi thông điệp ấy đến với chúng ta.
Tổ tiên chúng ta đã phải vượt qua bao dòng sông
cùng bao nguy hiểm cận kề.
Các loài thú dữ, nạn đói, bệnh tật,
các sai lầm, các mùa đông kéo dài,
hạn hán, lũ lụt và bạo lực.
Chưa kể đôi lúc là những biến đổi đột ngột
phun lên từ lòng đất và các tai họa
giáng xuống từ bầu trời. Bất kể chúng ta từ đâu tới
hay cha mẹ chúng ta là ai, chúng ta cũng là các hậu duệ
của những sinh vật đã quả cảm sống sót qua những tai biến khó lòng tưởng tượng.
Mỗi người chúng ta là một vận động viên trên đường chạy tiếp sức
dài và nguy hiểm nhất,
và ngay lúc này đây, gậy tiếp sức đang nằm trong tay chúng ta.
Trong quá khứ, Trái Đất là một thế giới khác.
Và trong tương lai cũng vậy.
Khoảng 250 triệu năm nữa,
các nhà địa chất dự đoán các lục địa trên Trái Đất
sẽ tái hợp làm một.
Những kì quan này sẽ biến mất
và Trái Đất của chúng ta hiện giờ
sẽ là một thế giới đã mất khác.
Cỗ máy kiến tạo địa tầng
không màng tới sự sống.
Và các thay đổi nhỏ trong trục và quĩ đạo Trái Đất
và đôi khi là những va chạm với các tiểu hành tinh cản đường
cũng vậy.
Các quá trình này không để ý tới những điều đã xảy ra
trên bề mặt Trái Đất suốt hàng tỉ năm qua.
Chúng không quan tâm.
Mỗi chúng ta là một thực thể nhỏ bé
sống trên mặt ngoài cùng của một hành tinh có kích thước khiêm nhường hơn
trong số chục hành tinh đang quay quanh một ngôi sao địa phương.
Những thực thể lâu đời nhất trên Trái Đất
mới chỉ chứng kiến khoảng một phần triệu
lịch sử của hành tinh này.
Bởi thế, hẳn nhiên là các cá thể
chẳng thể nhìn thấu các qui luật lâu dài,
các biến đổi về lục địa,
khí hậu...
và tiến hóa.
Tri thức dù còn ít ỏi về cội nguồn sự sống của chúng ta
đã là một trong những thắng lợi vĩ đại nhất của trí tuệ và ý chí loài người.
Để biết chúng ta là ai và tại sao chúng ta lại có mặt ở đây,
chúng ta phải ghép lại phần nào bức tranh toàn cảnh.
Bức tranh ấy bao gồm một khoảng thời gian rộng lớn...
hàng triệu giống loài...
và vô số thế giới.
Từ khía cạnh này mà nói, cũng dễ hiểu tại sao
chính con người vẫn là một bí ẩn
và khác với suy tưởng của chúng ta,
con người đâu phải là chủ ngôi nhà nhỏ bé này.
Hành lang này vẫn chưa có tên
để xác định thời điểm nó diễn ra, và chúng ta vẫn chưa biết
loài nào sẽ ngã xuống và được tưởng nhớ trong những bức tường này.
Những sự kiện tại đây, qua vô số phương thức, từ nhỏ tới lớn,
đang được viết nên bởi chính chúng ta.
Vào chính lúc này.
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos